Erich Frommun "Ümidin inqilabı" əsərindən bir parça:

Davamlılıq

Həyatın məğzində ümid və inamı  əlaqələndirən daha bir fenomen vardır: cəsarət və ya Spinozanın təbiri ilə desək, Davamlılıq (red.-tab, müqavimət gücü). Davamlılıq- müəyyən ikimənalılıq daşıyır, çünki günümüzdə cəsarət sözü ölüm qarşısında qorxunu itirmə anlamı verir, nəinki yaşam cəsarəti. Davamlılıq –  tamaha güc gəlmək qabiliyyətini ümid və inamla uzlaşdırmaqdır, transformasiya etməkdir, onları - bununla əsassız optimizmi və ya irrosional inamı məhv  etməkdir.

Amma biz Davamlılığın  digər aspektini  qeyd etməsək,  onu  tam  anlamarıq: bu, qorxusuzluqdur. Qorxusuz insan təhdidlərdən, hətta ölümdən belə qorxmaz. Çox hallarda isə  “qorxusuzluq” kəlməsi daha  bir neçə  tamamilə fərqli  məna  ifadə edir. Yalnız  3 ən vacibini qeyd edirəm. Birincisi, insan, həyatına dəyər vermədiyi  üçün qorxusuz ola bilər; həyat onunçün çox az məna kəsb edir, buna  görə ki, o, ölümlə üz-üzə qalan zaman da  qorxusuzluq göstərir; lakin ölümdən qorxmadığı halda, yaşamaq qorxusu ola bilər, qorxusuzluğu həyat eşqinin  çatışmazlığından qaynaqlanır; ölüm təhlükəsi olmadığı vəziyyətdə o, ümumiyyətlə qorxusuz deyil.  Əksinə o, yaşamaq qorxusunun özündən  qorxduğu üçün ”insanlardan qorxma” hissindən qaçmaq yolu kimi tez-tez təhlükəli situasiyalar axtarışında olur.

Qorxusuzluğun ikinci forması  simbioz  yaşayan  idola - bu,  başçı, institut və ya ideya ola bilər - tabe  insan  üçün xarakterikdir, idolun əmrləri müqəddəsdir, bədənin  öz  arzularından, hətta sağ qalmaq  uğrunda   mübarizədən  üstün  gücə malikdir. Əgər o idolun əmrlərinə itaətsizlik göstərib şübhə ilə yanaşarsa, idolla  arasındakı eyniliyi  itirmək təhlükəsiylə  qarşı-qarşıya qalacaqdır, bu  təhlükə  isə özünü tam təcrid hiss etmək və dəlilikdən sərhədləri aşma  deməkdir. Bu təhlükəyə məruz qalmaqdansa,   ölümü üstün tuturlar.

Üçüncü növ  qorxusuzluq özünə cavabdeh və  həyatı sevən formalaşmış şəxsə  xas xüsusiyyətdir. Tamahına qalib  şəxs  ilk  rastladığı idola (büt) və ya əşyaya tapınmır və bu halda dolayısıyla, onun itirəcək heç bir şeyi yoxdur: O zəngindir, ona görə ki heç nədən asılı deyil, güclüdür, çünki arzularının əsiri deyil. İdoldan, irrasional arzu və fantaziyadan özünü xilas edə bilər, belə ki o reallıq, daxili və xarici aləm ilə  bütün  əlaqəni  saxlayır. Əgər bu cür şəxs mütləq “aydınlanma”ya çatarsa, o bütünlüklə qorxusuza çevrilir. Buna nail olmazsa, qorxusuzluğu natamamdır.

Ancaq özü olmağa çalışan bir kimsə bilir ki, bu yolda hər yeni addımın başqa biriylə qarışıq salınması elə  qürur və sevinc hissləri oyadır ki, bu hiss heç nə ilə qarışdırıla bilməz. İnsan həyatında yeni bir mərhələnin başlandığını anlayır. O Goethe`nin sətirlərindəki bir həqiqəti yaşayır: Bir heç üzərində ev ucaltdım, bu səbəbdəndir ki, bütünlüklə dünya mənə aiddir. (Ich hab` mein Haus auf nichts gestellt, deshalb gehoert mir die ganze Welt).

Ümid və inam həyatın ayrılmayan əlamətləri olaraq  təbiət etibarı ilə “statu quo”nun individual və sosial mənada  çərçivələri kənarına çıxmağa yönəliblər. Heç vaxt, bir an belə olsun eyni bir vəziyyətdə qalmamaq, bu daima dəyişməkdə olan həyatın başlıca xüsusiyyətidir. Staqnasiya (durğunluq) halında həyat ölümə can atır və tam durğunluq zamanı ölüm baş verir. Buradan belə nəticə alınır ki, həyat özünün dəyişkən xüsusiyyətiylə “status quo”nu pozaraq onun sərhədlərini aşmağa çalışır. Və biz güclü və ya zəif, müdrik və ya axmaq, cəsarətli ya da qorxaq oluruq. Hər saniyə yaxşı və ya pisə yönəlmiş qərar qəbul edirik. Tənbəlliyimizi, acgözlüyümüzü, niftətimizi bəsləyirik  ya da qidadan məhrum edirik. Nə qədər çox qidalanırsa, o qədər güclü olur, və əksinə, nə qədər az versək, bir o qədər zəifləyir.

Fərdə münasibətdə doğru olan, cəmiyyət üçün də doğru qəbul ediləndir. Cəmiyyət əsla statik  qalmır, əgər o inkişaf etmirsə, deməli tənəzzüldədir .”Status quo”nu aşmırsa, daha yaxşı olana  səy göstərmirsə, o, pisə istiqəmətdə dəyişməkdədir. Çox hallarda  cəmiyyəti təşkil edən ayrıca fərd və ya ümumi  kütlə olaraq illüziya yaradırıq; iştiraksız qala bilərik və hazırki vəziyyətin bu və ya digər istiqamətdə inkişafına təsir edə bilmərik. Bu, ən təhlükəli  illüziyalardan biridir. Tamaşaçı mövqeyi tutmaqla  ani  deqradasiyamız başlanır.

Эрих ФРОММ

РЕВОЛЮЦИЯ НАДЕЖДЫ

ИЗБАВЛЕНИЕ ОТ ИЛЛЮЗИЙ

Стойкость

Вструктуре жизни с надеждой и верой связан еще один эле­мент: храбрость или, как назвал ее Спиноза, стойкость. Стой­кость, пожалуй, наименее двусмысленное понятие, пото­му что сегодня храбрость чаще используется для обозначе­ния отсутствия страха перед смертью, чем храбрости жить. Стойкость — это способность сопротивляться искушению скомпро­метировать надежду и веру, трансформировав их — тем самым раз­рушив, — в беспочвенный оптимизм или в иррациональную веру. Стойкость — это способность сказать «нет», когда мир хочет услы­шать «да».

Но стойкость не понять до конца, если мы не упомянем дру­гой ее аспект: бесстрашие. Бесстрашный человек не боится угроз, даже смерти. Но, как часто бывает, слово «бесстрашие» обознача­ет несколько совершенно различных понятий. Я упомяну лишь три самые важные. Во-первых, человек может быть бесстрашным, по­тому что он не дорожит жизнью; жизнь для него немного значит, поэтому он проявляет бесстрашие, когда ему угрожает смерть; но, не боясь смерти, он может бояться жизни. Его бесстрашие основа­но на недостаточной любви к жизни; когда он не находится в ситу­ации смертельного риска, он вовсе не бесстрашен. В действитель­ности он нередко ищет ситуаций, связанных с опасностью, чтобы не испытывать страха перед жизнью, страха перед собой и другими людьми.

Второй вид бесстрашия характерен для человека, живущего в симбиотическом подчинении идолу, будь то лидер, институт или идея; приказы идола священны; они имеют большую силу, чем даже желания собственного тела, стремящегося выжить. Если бы он посмел ослушаться приказов идола или усомниться в них, ему пришлось бы столкнуться с опасностью потери идентичности с идолом; а это означало бы риск ощутить свою крайнюю изолированность и тем самым оказаться на грани безумия. Он предпочитает умереть, чем подверг­нуться этой опасности.

Третий вид бесстрашия присущ полностью развитой личнос­ти, которая сама отвечает за себя и любит жизнь. Личность, пре­одолевшая алчность, не цепляется к первому попавшемуся идолу или вещи, и, следовательно, ей нечего терять: она богата, потому что ни к чему не привязана, сильна, потому что не является рабом своих желаний. Она может освободиться от идола, иррациональ­ных желаний и фантазий, потому что находится в полном контакте с реальностью, внутри себя и вовне. Если такая личность достиг­нет полного «просветления», она станет абсолютно бесстрашной. Если она не достигнет этого, ее бесстрашие будет неполным. Но всякий, кто пытается стать самим собой, знает, что каждый но­вый шаг в этом направлении дает ощущение силы и радости, кото­рое ни с чем не спутать. Человек ощущает себя так, словно начал­ся новый этап его жизни. Он может прочувствовать истину гётев-ских строк: «Я возвел свой дом в пустоте, вот почему мне принадлежит весь мир» (Ich hab mein Haus auf nichts gestellt, deshalb gehoert mir die ganze Welt).

Надежда и вера как неотъемлемые признаки жизни по самой своей природе устремлены к тому, чтобы выйти за рамки статус-кво в индивидуальном и социальном смысле. Это особенность жизни, которая находится в постоянном процессе изменений и никогда, в любой момент не остается той же самой¹. Жизнь, находящаяся в состоянии стагнации, стремится к смерти; при полной стагнации наступает смерть. Отсюда следует, что жизнь в своем меняющемся качестве стремится нарушить статус-кво и выйти за его пределы. Мы становимся либо сильнее, либо слабее, мудрее или глупее, смелее или трусливее. Каждую секунду мы принимаем решение, к лучше­му или худшему. Мы вскармливаем нашу леность, алчность, нена­висть или лишаем их пищи. Чем обильнее мы их вскармливаем, тем сильнее они становятся; чем меньше мы им потакаем, тем они ста­новятся слабее.

Что является верным относительно индивида, является вер­ным и по отношению к обществу. Оно никогда не остается ста­тичным; если оно не развивается, то приходит в упадок; если оно не преодолевает статус-кво, стремясь к лучшему, то меняется к худшему. Нередко мы, отдельный человек или все люди, составляющее общество, питаем себя иллюзией, что можем оставаться безучастными и не влиять на развитие данной ситуации в том или ином направлении. Это одно из самых опасных заблуждений. Как только мы остаемся безучастными, мы начинаем деградировать.

¹ Здесь не место обсуждать вопрос дефиниций органической жизни и не­органической материи и соответственно вопрос об их разграничении. С точки зрения современной биологии и генетики, традиционные разгра­ничения наверняка представляются сомнительными; но было бы ошибоч­но предположить, что эти разграничения утеряли свою значимость; они нуждаются, скорее, в уточнении, чем в замене.